Prawo karne
Działy tematyczne

Przesłanki procesowe

Julia Kuciel
2011-11-04
Komentarz do art. 17 KPK
1. Uwagi wstępne

Art. 17 KPK określa przesłanki procesowe, warunkujące możliwość prowadzenia postępowania karnego. Przepis ten określa zarazem konsekwencje niespełnienia przesłanki procesowej, którymi są: odmowa wszczęcia postępowania oraz umorzenie postępowania już wszczętego.

2. Podziały przesłanek procesowych

Przesłanki materialnoprawne i formalnoprawne

Przesłanki materialne mają swoje źródło w przepisach prawa materialnego, a zatem - ze względu na okoliczności, które uniemożliwiają uznanie czynu za przestępstwo lub ukaranie sprawcy określone w art. 17 § 1 pkt 1-4 - wywierają także skutki procesowe. Natomiast przesłanki formalnoprawne wynikają wyłącznie z przepisów procesowych - dotyczących braku skargi uprawnionego o ściganie, wniosku o ściganie, immunitetów formalnych, zawisłości sprawy, powagi rzeczy osądzonej, jurysdykcji krajowej lub innej okoliczności wyłączającej ściganie - pkt 7-11. Wyodrębnia się także przesłanki mieszane, tj. takie, które wynikają z przepisów prawa materialnego (przedawnienie karalności - pkt 6), ale mogą być spowodowane także kwestiami procesowymi (niezakończeniem postępowania w terminie określonym przez art. 101 i 102 KK).

Podkreślić należy, iż podział ten jest niepełny, albowiem śmierć oskarżonego (pkt 5), jako okoliczność wyłączająca postępowanie karne, ma charakter faktyczny, nie zaś prawny.

Przesłanki dodatnie i ujemne

Przesłanki dodatnie to takie warunki, które muszą wystąpić, ażeby postępowanie w sprawie było dopuszczalne (istnienie skargi uprawnionego oskarżyciela, wniosku o ściganie, zezwolenia władzy, jurysdykcji krajowej) natomiast wystąpienie przesłanek ujemnych (np. przedawnienie karalności) czyni postępowanie w sprawie niedopuszczalnym.

Przesłanki bezwzględne i względne

Spośród warunków umożliwiających postępowanie karne należy wyodrębnić także przesłanki bezwzględne, tj. takie, których wystąpienie każdokrotnie uniemożliwia prowadzenie postępowania (np. śmierć oskarżonego, przedawnienie) i które nie mogą być sanowane, oraz względne, które mogą być usunięte (brak wniosku o ściganie, brak zezwolenia władzy itp.).

Podział ze względu na przesłanki bezwzględne i względne ma istotne znaczenie ze względu na konsekwencje umorzenia postępowania - w przypadku przesłanek bezwzględnych nie jest możliwe późniejsze wszczęcie postępowania o ten sam czyn, natomiast w przypadku przesłanek względnych jest to, o ile zostaną one spełnione (np. zostanie uzyskany wniosek o ścigany) możliwe.

Częstokroć dokonuje się także podziału na przesłanki ogólne, tj. dotyczące każdego etapu procesu karnego i szczególne, dotyczące jedynie niektórych postępowań (np. dodatkowe warunki umożliwiające rozpoznanie sprawy w postępowaniu uproszczonym - art. 469, orzekanie w postępowaniu nakazowym - art. 500 § 1 i 3) lub kategorii spraw (np. akt oskarżenia z art. 55 § 1).

3. Konsekwencje niespełnienia przesłanki

Przepis art. 17 § 1 KPK przewiduje, iż wystąpienie przesłanek negatywnych (ujemnych) lub brak przesłanek dodatnich skutkuje konieczności wydania decyzji o odmowie wszczęcia postępowania karnego (z wyjątkiem pkt 9, albowiem ta przesłanka występuje dopiero na etapie postępowania sądowego, a nie jest możliwa odmowa jego wszczęcia, a jedynie umorzenie) lub jego umorzenie, która to decyzja procesowa ma formę postanowienia, o ile następuje do czasu otwarcia przewodu sądowego - nawet jeżeli ma to miejsce na rozprawie (art. 414 § 1 KPK a contrario w zw. z art. 17 § 1).

Konieczne wydaje się także przypomnienie, iż umorzenie postępowania karnego na posiedzeniu, w oparciu o art. 339 § 3 pkt 1 KPK, może nastąpić jedynie w oparciu o przesłanki z art. 17 § 1 pkt 2-11.

Umarzając na posiedzeniu postępowanie w oparciu o art. 17 § 1 pkt 2 - 4 należy mieć na uwadze możliwość rozstrzygnięcia w przedmiocie przepadku przedmiotów, obowiązków lub zakazów określonych w art. 39 pkt 2 - 3 (art. 99 i 100 KK). W przypadku niepoczytalności sprawcy konieczne wydaje się także wydanie rozstrzygnięcia w przedmiocie środków zabezpieczających - o ile został złożony stosowny wniosek w tym przedmiocie.

Natomiast już po otwarciu przewodu sądowego (odczytaniu aktu oskarżenia) treść orzeczenia, mającego już wówczas postać wyroku, uzależniona jest od przesłanki, która w okolicznościach konkretnej sprawy nie pozwala na dalsze prowadzenie postępowania karnego - jeśli są to warunki z art. 17 § 1 pkt 1 i 2, to sąd jest zobligowany do uniewinnienia oskarżonego (chyba, że jest on niepoczytalny - art. 414 § 1), natomiast we wszystkich pozostałych przypadkach powinien postępowanie umorzyć.

Jeżeli pomimo występowania określonych w art. 17 § 1 przesłanek postępowanie sądowe nie zostanie umorzone, lecz sąd wyda rozstrzygnięcie merytoryczne (wyrok skazujący, warunkowo umarzający albo uniewinniający) wówczas - w przypadku jego zaskarżenia - konieczne staje się podjęcie określonej decyzji przez sąd odwoławczy.

W przypadku wystąpienia w sprawie przesłanek określonych w pkt, 5,6,8-11 sąd odwoławczy obowiązany jest, niezależnie od tego kto wniósł środek odwoławczy oraz od granic skargi i podniesionych zarzutów, do uchylenia zaskarżonego orzeczenia oraz umorzenia postępowania w sprawie (art. 439 § 1 pkt 9 KPK), przy czym uchylenie zaskarżonego orzeczenia może nastąpić jedynie na korzyść oskarżonego (art. 439 § 2). Oznacza to, iż w przypadku uniewinnienia oskarżonego podjęcie decyzji w trybie art. 439 § 1 pkt 9 i § 2 nie jest dopuszczalne, albowiem uniewinnienie go od popełnienia zarzucanego mu czynu jest rozstrzygnięciem korzystniejszym niż umorzenie postępowania z uwagi na występowanie negatywnych przesłanek procesowych.

Orzekanie w przypadku, gdy wobec tej samej osoby postępowanie karne co do tego samego czynu zostało już prawomocnie zakończone (art. 439 pkt 8) także stanowi bezwzględną przesłankę odwoławczą, skutkującą koniecznością uchylenia takiego orzeczenia i umorzenia postępowania w sprawie. Podstawa ta obejmuje jedynie przesłankę „powagi rzeczy osądzonej” i nie obejmuje zawisłości sprawy (art. 17 § 1 pkt 7), która to okoliczność nie stanowi bezwzględnej przesłanki odwoławczej, lecz może być podnoszona w ramach obrazy przepisów prawa materialnego, mogącej mieć wpływ na treść wydanego orzeczenia (art. 438 pkt 2 KPK).

Przesłanki materialnoprawne określone w art. 17 § 1 pkt 1-4 nie stanowią bezwzględnych przesłanek odwoławczych, lecz mogą być podnoszone w ramach względnych powodów zaskarżenia orzeczenia, choć nie zawsze tych samych (art. 438 pkt 1- ). O ile bowiem sąd odwoławczy stwierdzi, odmiennie niż przyjął to sąd I instancji, iż oskarżony nie popełnił czynu albo, że popełniony przez niego czyn nie zawiera znamion czynu zabronionego albo też nie stanowi przestępstwa, wówczas powinien uchylić zaskarżone orzeczenie w oparciu o art. 438 pkt 3, a następnie w oparciu o art. 437 § 1 i 2 oraz, stosując art. 414 § 1 KPK, orzec odmiennie co do istoty sprawy (uniewinnić oskarżonego). Art. 414 § 1 KPK ma zastosowanie w postępowaniu odwoławczym w oparciu o art. 458 KPK.

O ile natomiast sąd stwierdzi, że w sprawie brak jest danych dostatecznie uzasadniających przypisanie oskarżonemu zarzucanego mu czynu wówczas, w oparciu o art. 438 pkt 2 lub 3, także powinien uchylić zaskarżony wyrok i na podstawie art. 437 § 1 i 2 i art. 414 § 1 i art. 458 KPK uniewinnić oskarżonego.

Odmienne decyzje procesowe zapadną natomiast w sytuacji, gdy zgłoszono zarzut znikomej społecznej szkodliwości czynu lub wyłączenia karalności sprawcy (art. 17 § 1 pkt 3 i 4). W przypadku bowiem stwierdzenia, że w sprawie zachodzi jedna z tych przesłanek, niezależnie od tego, iż mają one charakter materialny sąd odwoławczy powinien w oparciu o art. 437 § 1 i 2 KPK oraz art. 414 § 1 i art. 458 KPK uchylić takie rozstrzygnięcie i umorzyć postępowanie w sprawie. Zarzut znikomej społecznej szkodliwości czynu powinien zostać zgłoszony w oparciu o art. 438 pkt 3, natomiast wyłączenia karalności oskarżonego na podstawie art. 438 pkt 1 i 3 - w zależności od okoliczności, które spowodowały, iż sprawca nie podlega karze.

W przypadku, gdy w danej sprawie występują zarówno przesłanki o charakterze materialnoprawnym, jak i procesowym, wówczas pierwszeństwo należy przyznać przesłance formalnej i to ona będzie podstawą prawną wydanego orzeczenia o odmowie wszczęcia lub o umorzeniu postępowania. Wyjątkiem jest orzekanie w postępowaniu odwoławczym - ze względu na art. 439 § 2 KPK. O ile natomiast w sprawie występują dwie lub więcej przesłanki formalne, wyłączające możliwość prowadzenia sprawy, wówczas jako podstawę prawną wydanego orzeczenia należy wskazać je wszystkie.

4. pkt 2 Brak przestępności czynu

Brak znamion czynu zabronionego to sytuacja, w której pomimo tego, że doszło do określonego zdarzenia, to nie zostały spełnione wszystkie przesłanki, od wystąpienia których ustawodawca uzależnia stwierdzenie, że dany czyn stanowi czyn zabroniony (np. w przypadku przestępstwa kradzieży dokonano zaboru rzeczy, która nie jest cudza albo po stronie oskarżonego nie wystąpił zamiar przywłaszczenia - patrz art. 278 § 1 KK, niepouczenie zeznającego o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania - art. 233 § 2 KK).

Ustalenie, iż oskarżony (podejrzany) nie popełnił przestępstwa to sytuacja, w której pomimo stwierdzenia, że doszło do popełnienia czynu zabronionego nie jest możliwe przypisanie oskarżonemu winy z tego powodu, że doszło do uchylenia bezprawności jego zachowania z uwagi na występowanie tzw. kontratypów (art. 25, 26, 27, 28-30 KK), ze względu na niepoczytalność lub ograniczenia poczytalności (art. 31 KK) albo inny wyraźny przepis ustawy karnej (art. 141 § 3, 157a § 2, 162 § 2, 213, 240 § 2, 256 § 3, 318, 319 § 1 i 344 § 1 KK).

Odmowa wszczęcia postępowania karnego albo jego umorzenie ze względu na niepoczytalność sprawcy, a zatem niemożność przypisania mu winy, nie stoi na przeszkodzie orzeczeniu wobec niego środków zabezpieczających (art. 17 § 3).

5. pkt 11 Inne okoliczności wyłączające ściganie

Przepis ten stanowi swoisty „wytrych” pozwalający na odstąpienie od prowadzenia postępowania karnego lub jego umorzenie ze względu na przesłanki, które powodują, że wszczynanie i prowadzenie procesu nie jest celowe.

„Inna” okoliczność, w rozumieniu art. 17 § 1 pkt 11 KPK, musi „wyłączać ściganie”. Oznacza to, że jej wystąpienie powoduje prawną niedopuszczalność postępowania w sprawach o czyny, które w świetle prawa materialnego są przestępstwami, a ich sprawcy podlegają karze. Innymi słowy, przewidzianą w tym przepisie „inną okolicznością wyłączającą ściganie” jest tylko taka przeszkoda prawna, która w razie zaistnienia uniemożliwia wszczęcie lub prowadzenie postępowania.

OSNKW-2007.2152

Do „innych” okoliczności wyłączających ściganie należą m. in.:

abolicja, jako powszechny akt łaski,

ograniczony zakres wniosku ekstradycyjnego (art. 596 KPK),

quasi list żelazny przyznawany świadkowi (art. 589 KPK),

umorzenie postępowania przygotowawczego w danej sprawie - chyba, że została podjęta decyzja o podjęciu lub wznowieniu postępowania w trybie art. 327 KPK albo w razie uchylenia postanowienia o umorzeniu przez Prokuratora Generalnego (art. 328 KPK).


Kodeks karny (110)